Commentaar: In Holland staan twee huizen

Of het nu over Zwarte Piet, vluchtelingen of kunstbezuinigingen gaat: in Nederland lijken sinds de opkomst van Pim Fortuyn twee bevolkingsgroepen lijnrecht tegenover elkaar te staan. Er is tussen deze groepen steeds minder ruimte voor de uitwisseling van overtuigingen: we noemen het een discussie, maar eigenlijk is het vooral een uiting van het totale onbegrip voor de ander. Hoe kun je zo denken? Hoe kun je zo leven?

Je zou het links tegen rechts kunnen noemen, Jesse Klaver tegen Geert Wilders, De Telegraaf tegen De Groene Amsterdammer, softies tegen eikels, GeenStijl tegen De Correspondent of de populisten tegen de elite. Bas Heijne beschreef het in het boek Moeten wij van elkaar houden? – Het populisme ontleed (2011) als de strijd van mensen die in eenwording van de wereld geloven, tegen de burgers die vooral van hun eigen wereld uitgaan. Oftewel: de naïeve avonturiers die nog steeds over de grenzen willen kijken, tegenover de starre bewakers van de eigen cultuur. Deze tweekamp staat centraal in klusprogramma House Rules Holland (Net5), en dat maakt het een van de meest interessante tv-programma’s van het moment.

In dit van oorsprong Australische concept moeten vijf stellen elkaars huis verbouwen en inrichten. Iedere week heeft een van de duo’s vrij en worden de kamers van hun stek onder de overige stellen verdeeld. De eigenaars mogen wel een aantal huisregels achterlaten, die de kandidaten zo goed mogelijk moeten interpreteren. Na vijf dagen wordt het resultaat beoordeeld door het teruggekeerde paar én een vakjury. De stress van het klussen en de botsing van smaken zorgen voor grote spanning tussen de stellen, waarbij bredere maatschappelijke irritaties naar boven lijken te komen.

Het programma kwam pas goed op gang in de tweede aflevering, toen het huis van Dirk en Marte uit Amsterdam (team bruin) onder handen werd genomen. Hun huis moest ‘modern bohemien’ worden, met gebruik van ‘eerlijke materialen’. Marte (theatermaker en model) en Dirk (schrijver en docent aan de kunstacademie) deden er nog een schepje bovenop met hun eigen omschrijving. Marte: “Het is eclectisch, mondiaal…” Dirk: “Kosmopolitisch.” Ze werden duidelijk neergezet als het artistieke Amsterdamse stel.

De kaalgeschoren en met tatoeages getooide Limburger Ben (vrachtwagenchauffeur) en zijn Pools-Nederlandse vriendin Kasia (administratief medewerker) kregen de Amsterdamse woonkamer toebedeeld. Ze uitten hun scepsis over de ‘bouwval’ en vage adviezen als “Luister naar wat het huis wil”, maar gingen toch enthousiast aan de slag. Ondanks de goede bedoelingen was het eindresultaat een soort parodie op de levensstijl van hun opdrachtgevers: psychedelisch behang, regenbooggordijnen en bloemetjespatronen. Hippie in IKEA-stijl. De ongezouten reactie van Marte haalde het tv-overzicht van De Wereld Draait Door. “Dit is lelijk!” riep ze uit. “Het is niet echt een geheel,” probeerde Dirk haar nog te nuanceren. “Ja, het is het geheel van je wiet rokende buurvrouw van zestig die al veertig jaar aan de crack is.” Hun cijfer: een 4.

Ben en Kasia (team blauw) reageerden onderkoeld op dit oordeel: “Straks zijn wij aan de beurt.” En inderdaad, in de aflevering waarin hun eigen huis centraal stond, gaven ze de niet helemaal geslaagde hal van Marte en Dirk een rancuneuze 3. De reactie van Dirk was veelzeggend: “Dit voelt persoonlijk.”

De jury beloonde Dirk en Marte echter elke aflevering met hoge cijfers, wat hen nog minder populair maakte bij de andere kandidaten, die naar hen als “Amsterdam” begonnen te verwijzen: “Als Amsterdam dat zo wil, moeten ze dat lekker doen.” De hoofdstedelijke arrogantie werd op Marte en Dirk geprojecteerd. Als kijker voelde je de sluimerende irritatie bij Alwin en Renate (Zeeland), Babette en Rosalie (Beverwijk) en Rianne en Arno (Zaandam). Maar de belangrijkste strijd was die tussen Dirk en Marte (Amsterdam), en Ben en Kasia (Limburg). Zij worden door het programma gepresenteerd als de clichématige vertegenwoordigers van twee groepen die in Nederland op meerdere vlakken strijd voeren: de pretentieuze hoofdstedeling tegenover de lompe provinciaal. Dat maakt het programma herkenbaar en verslavend. Deze twee koppels staan vanavond in de live-finale, waarbij de sms-stem van het publiek zal bepalen wie de hoofdprijs (twee jaar hypotheekvrij wonen) wint.

10686717_10153877234644155_8433040656759503496_n

“Het is een droomfinale,” geeft Bloeme Keilson (uitvoerend producent) toe. “Tussen deze twee stellen bestaat het meeste vuur: je ziet dat er op Twitter echt twee kampen zijn ontstaan. Maar ze zijn ook aan elkaar gewaagd. Marte en Dirk zijn beter in styling, terwijl Ben en Kasia echt kunnen klussen. Het is een strijd tussen creativiteit en ambacht.” Op de vraag of de makers bewust de bredere maatschappelijke strijd in hun programma wilden uitspelen, antwoordt ze ontkennend. “Maar we hebben wel stellen uitgezocht die zo verschillend mogelijk zijn. Bovendien is het natuurlijk een heel intiem programma: je geeft je sleutels aan vreemden en zij moeten zich inleven in jouw smaak.”

Toch is het overduidelijk dat de programmamakers meeliften op actuele spanningen. In de halve finale moesten de stellen samenwerken. Ben en Kasia gingen samen met Dirk en Marte in de badkamer en tuin van team geel (Zaandam) aan de slag. De opgebouwde irritatie kwam tot uitbarsting toen Marte een groot deel van de tijd besteedde aan winkelen, en voor iedere lamp, snoer en tafel met de klussende Ben en Kasia belde om te overleggen. “Pak gewoon die kabels en die lampen mee en klaar,” riep een gefrustreerde Ben uiteindelijk in de telefoon. Bij de terugkomst van Marte was hij cynisch over alle ‘rotzooi’ die ze in de vintagewinkel had uitgezocht en zei hij dat ze haar voortaan moesten ‘vastbinden’. Opnieuw een mooi praktijkvoorbeeld van de botsing tussen twee stijlen: aan de ene kant de twijfel, de nuance en de wil om te overleggen, aan de andere kant de rechtlijnigheid.

Het is de vraag in hoeverre deze tweespalt ook echt bestaat, of dat het vooral door het programma wordt opgestookt. Ruzie is sexy. Net5 heeft belang bij duidelijke verschillen. Daarom zetten ze Ben, Kasia, Dirk en Marte ook vaak bij elkaar en vragen ze Ben voortdurend om zijn mening over team bruin. In reality tv wordt klein drama gecreëerd door slimme montage, opzwepende muziek en een voice-over. De ware realiteit is namelijk doodsaai. “Het is een uitvergroting,” zegt producent Keilson dan ook. “We maken een verhaal en dat is nooit helemaal genuanceerd. Dat heb jij ook als je een artikel schrijft.”

Dirk en Marte ontkennen in een telefonisch interview dat er echt sprake is van irritatie met Ben en Kasia. “Als de camera uitgaat, drinken we gewoon een biertje in het hotel,” zegt Dirk. “Eigenlijk was het heel gemoedelijk met alle kandidaten onderling. Met Ben en Kasia worden we geen vrienden, maar we kunnen best met ze lachen,” vult Marte aan. Dirk: “Wij kunnen ook klussen en zij kunnen ook stylen. Dat zwart-wit-beeld klopt niet helemaal. Ook niet dat wij ‘de Amsterdammers’ zijn. Ik ben zelf nota bene in Limburg geboren en in Brabant opgegroeid.” Ze geven bovendien aan dat ze de omschrijving “eclectisch, kosmopolitisch, bohemien” ironisch bedoelden, maar dat dat op televisie niet over kwam.

Ik ga langs op de set van House Rules Holland in Amsterdam, waar Ben en Kasia bezig zijn met hun finaleproject. Het is de vierde keer dat de Limburgers in Amsterdam aan de slag moeten. Hebben ze er zin in? Ben: “Weinig.” Maar als ik Kasia vraag of ze een hekel aan Amsterdam heeft, schudt ze haar hoofd: “Ik kom er graag om te winkelen.” Ook Ben heeft op zich niets tegen de hoofdstad, maar vooral iets tegen de bouwvallige Amsterdamse etagewoning waar hij weinig van begrijpt. En team bruin? “Ze zijn anders”, zegt Kasia vanaf de ladder. “En jij schatje?” roept ze naar Ben, die hevig zwetend een vloer aan het leggen is. “Het zijn niet mijn vrienden, dat weet je,” zegt hij. “Wij werken sneller. Zij zijn altijd relaxed,” zegt Kasia. “Het zijn dromers,” voegt Ben hoofdschuddend toe. Kasia: “Maar hekel is een groot woord.” Het Limburgse stel keek niet op van de eindmontage, omdat ze weinig gebruik maken van nuances en ironie. Ben: “Wij zijn altijd eerlijk.” Kasia schrok wel van haar stem: “Ik klink als een eend met een gebroken pootje.”

Het lijkt dus wel mee te vallen met de titanenstrijd tussen Ben en Kasia enerzijds, en Marte en Dirk anderzijds. Dat is niet verrassend: de media zullen altijd de realiteit vervormen. Maar misschien zegt dit ook iets over de grote maatschappelijke tweestrijd van de laatste jaren. Wordt die niet op eenzelfde manier in stand gehouden? Ik moet zelf tijdens het schrijven van dit artikel vechten tegen de verleiding om het smeuïge contrast tussen Ben de harde werker en Marte de dromer te benadrukken. Natuurlijk zijn er reële verschillen en irritaties, maar de uitvergrotende werking van (sociale) media zorgt ervoor dat clichés in stand blijven en zelfs worden uitgebreid. En met die vooroordelen in het achterhoofd wordt de afstand en het onderlinge onbegrip alleen maar groter.

Aan de andere kant is House Rules Holland zelf misschien wel een verrassende verbindende factor. Het programma speelt in op een maatschappelijke kloof, maar het brengt die mensen óók in direct contact met elkaar. Marte: “Ik ben me door het programma wel gaan realiseren dat we soms in een bubbel leven.” Ben en Kasia zeggen in het programma dat ze weinig vrienden hebben, omdat ze altijd zo nietsontziend eerlijk zijn, maar het doet Ben zichtbaar goed om op de set met de (grotendeels Amsterdamse) crew te dollen. Het programma liet gaandeweg het seizoen ook meer nuances zien: Ben die andere kandidaten onbaatzuchtig helpt, Marte die zonder aarzelen het dak op gaat om een kapel te plaatsen.

Bloeme Keilson noemt dat “een mooi toevallig bijproduct” van het programma: “Het mooie van mijn werk in reality tv, is dat je in aanraking komt met mensen die je normaal nooit zou ontmoeten. Hierdoor kan ik me ook in het dagelijks leven makkelijker in andere mensen verplaatsen. Het concept van House Rules Holland past daar perfect bij: je komt bij elkaar thuis en leert elkaars leven en elkaars smaak kennen, hoe vreselijk je dat misschien in eerste instantie ook vindt. Ik denk dat de kandidaten veel van elkaar geleerd hebben.” Kasia geeft dat ook toe: “Door Marte ben ik styling anders gaan zien. Ik begrijp nu beter hoe bepaalde dingen mooi kunnen zijn.” Dirk is een betere klusser geworden dankzij de tips van Ben en Marte heeft geleerd om sneller aan het werk te gaan. En Ben is diep, heel diep in zijn hart, ook wel een beetje jaloers op de dromerige levenshouding van team bruin.

Verschenen in de Volkskrant